مایکروسافت رسماً اعلام کرده که Q&A، ابزار قدیمی پرسوجوی زبان طبیعی در Power BI، تا فوریه ۲۰۲۷ بهطور کامل از سرویس و دسکتاپ حذف میشود. این اعلامیه اول بار دسامبر ۲۰۲۵ با تاریخ هدف دسامبر ۲۰۲۶ منتشر شد، اما در ۱۴ سپتامبر ۲۰۲۶ مایکروسافت مهلت را تا فوریه ۲۰۲۷ تمدید کرد تا سازمانها زمان بیشتری برای ارزیابی وابستگیها و مهاجرت به Copilot داشته باشند. در پروژههای Power BI که تیم لاندا در آنها با مدلسازی داده و توسعه گزارش درگیر است، این تغییر یکی از موضوعاتی است که در هفتههای اخیر بیشترین پرسش را از طرف مشتریان و تیمهای BI به همراه داشته است، برای همین این راهنما رو با تکیه بر مستندات رسمی مایکروسافت و تجربه اجرای پروژههای واقعی تهیه کردیم.
این تغییر صرفاً یک بهروزرسانی جزئی نیست. هر گزارش، داشبورد، اپلیکیشن موبایل یا سناریوی embedded که از Q&A استفاده میکند، باید پیش از رسیدن مهلت نهایی بازبینی و بازسازی شود؛ در غیر این صورت، همان بخش از گزارش با خطا مواجه خواهد شد.
چرا مایکروسافت Q&A را کنار میگذارد؟
دلیل اصلی، همپوشانی مستقیم بین دو قابلیت است. از وقتی Copilot به Power BI اضافه شد، عملاً دو مسیر موازی برای پرسشوپاسخ به زبان طبیعی در محصول وجود داشت: Q&A که بر پایه یک موتور تحلیل زبانی کلاسیک و پیکربندی دستی (مترادف، روابط زبانی، برچسب ردیف) کار میکرد، و Copilot که از مدلهای زبانی بزرگ برای درک زمینهای سوال استفاده میکند. مایکروسافت در اعلامیه رسمی خودش عنوان کرده که تجمیع این قابلیتها در Copilot، سردرگمی بین دو ابزار مشابه را کاهش میدهد، سرعت توسعه قابلیتهای جدید هوش مصنوعی را بالا میبرد و یک تجربه یکدستتر در سراسر Power BI فراهم میکند.
از منظر فنی، این تغییر تجربه کار با زبان طبیعی در Power BI را از مدل سنتی Q&A به تجربهای مبتنی بر Copilot و مدلهای زبانی منتقل میکند؛ در حالی که کیفیت پاسخ همچنان به ساختار مدل معنایی، متادیتا و آمادهسازی داده وابسته است.
جدول زمانی رسمی بازنشستگی
- دسامبر ۲۰۲۵ — اعلامیه رسمی بازنشستگی Q&A منتشر شد، با هدف اولیه دسامبر ۲۰۲۶.
- ۱۴ سپتامبر ۲۰۲۶ — مایکروسافت مهلت نهایی را تا فوریه ۲۰۲۷ تمدید کرد تا فرصت بیشتری برای ارزیابی و مهاجرت فراهم شود.
- فوریه ۲۰۲۷ — تاریخ نهایی. Q&A دیگر کار نخواهد کرد، ویژوال آن حذف میشود و گزارشهایی که هنوز از آن استفاده میکنند، بهجای ویژوال یک پیام خطا نشان میدهند.
این بازنشستگی همزمان شامل ابزارهای پیکربندی Q&A یعنی Q&A Setup هم میشود (مترادفها، روابط زبانی، برچسب ردیفها، Teach Q&A، بازبینی و پیشنهاد سوالات). این تنظیمات معادل یکبهیک در Copilot ندارند برای آمادهسازی مدل معنایی جهت استفاده بهتر از Copilot، مایکروسافت مجموعه قابلیتهای Prep Data for AI را ارائه کرده توضیح داده میشود.
جزئیات کامل این جدول زمانی در اعلامیه بهروزرسانی مایکروسافت (سپتامبر ۲۰۲۶) و اعلامیه اولیه بازنشستگی (دسامبر ۲۰۲۵) آمده است.
چه تجربههایی از Power BI تحت تاثیر قرار میگیرند؟
بازنشستگی Q&A چند تجربه مجزا را در بر میگیرد که هرکدام باید جداگانه شناسایی و مهاجرت شوند:
- ویژوال Q&A در گزارشها → جایگزین توصیهشده: Copilot with Power BI reports
- Q&A روی داشبوردها → جایگزین توصیهشده: Copilot standalone experience
- دستیار مجازی Q&A در اپ موبایل → جایگزین توصیهشده: Copilot در Power BI Mobile
- Q&A در سناریوهای embedded analytics (SaaS) → جایگزین توصیهشده: Copilot for SaaS scenarios
- ابزارهای Q&A Setup (مترادف، روابط زبانی، Teach Q&A و غیره) → جایگزین توصیهشده: رویکرد Prep Data for AI
نکته مهم درباره سناریوهای embedded PaaS:
طبق آخرین بهروزرسانی مایکروسافت، در حال حاضر هیچ برنامهای برای ارائه یک جایگزین مستقیم Copilot برای Q&A در سناریوهای embedded PaaS وجود ندارد. سازمانهایی که Q&A را در این نوع سناریوها به کار گرفتهاند، باید مسیرهای جایگزین مثل ویژوالهای Narrative، خلاصههای Smart Narrative، یا Fabric IQ MCP Server را ارزیابی کنند؛ هیچکدام از اینها جایگزین یکبهیک نیستند و نیاز به بازطراحی جزئی تجربه کاربری دارند. همچنین Copilot در حال حاضر از سازمانهایی که در سرویسهای ابری حاکمیتی (Sovereign Cloud) فعالیت میکنند، به دلیل محدودیت دسترسی به GPU پشتیبانی نمیکند و این سازمانها باید موضوع را با نماینده حساب مایکروسافت خود پیگیری کنند.
نکته فنی مهم این است که بازنشستگی تجربههای Q&A به معنی حذف فوری تمام زیرساختهای مرتبط با Q&A در مدل معنایی نیست. در وضعیت فعلی، وقتی Copilot میخواهد به کل مدل معنایی (نه فقط ویژوالهای همان صفحه گزارش) دسترسی داشته باشد، از همان موتور زیرساختی Q&A برای ساخت Query استفاده میکند و لازم است گزینه «Q&A» روی مدل فعال باشد؛ همین گزینه، پیشنیاز قابلیتهای Prep Data for AI مثل AI Data Schema و Verified Answers هم هست. بنابراین سازمانها نباید صرفاً با جستوجوی عبارت Q&A در گزارشها میزان وابستگی خود را ارزیابی کنند؛ بهتر است تنظیمات Q&A روی سطح مدل معنایی هم بررسی و از فعال بودنش اطمینان حاصل شود، چون این تنظیم با تجربه کاربری Q&A که بازنشسته میشود فرق دارد و همچنان زیربنای بخشی از قابلیتهای Copilot است.
Copilot چگونه جایگزین Q&A میشود؟
تفاوت اصلی در منبع دانشی است که هر ابزار از آن استفاده میکند. Q&A صرفاً به متادیتای مدل و تنظیمات دستی متکی بود؛ اگر ستونی مترادف تعریفشده نداشت، عملاً برای آن ناشناخته میماند. Copilot میتواند از درک زبانی و زمینه مدل زبان بزرگ برای تفسیر عبارتهای مختلف کاربر استفاده کند، اما این به معنی بینیازی کامل از آمادهسازی مدل نیست؛ کیفیت پاسخ همچنان به ساختار، نامگذاری و معنای مدل داده وابسته است.
تفاوت دیگر در نوع خروجی است. Q&A معمولاً یک ویژوال ساده تولید میکرد که کاربر باید خودش آن را در گزارش تثبیت میکرد. Copilot میتواند علاوه بر ویژوال، توضیح تحلیلی درباره روند داده، پیشنهاد فیلتر یا برش اضافه، و حتی در برخی سناریوها، محاسبات و عبارات DAX مرتبط با تحلیل را تولید یا پیشنهاد کند.
برای مثال، در پاسخ به سوالی مثل «چه عواملی باعث کاهش فروش منطقه غرب در سهماهه اخیر شدهاند؟» Copilot میتواند سوال را به چند زیرتحلیل بشکند و پاسخی ترکیبی همراه با نمودار مقایسهای ارائه دهد.
از آنجا که Copilot برای تفسیر سوال، بررسی زمینه و تولید پاسخ تحلیلی از مدلهای زبانی استفاده میکند، تجربه پاسخدهی آن میتواند با Q&A متفاوت باشد. بنابراین بهتر است پیش از استفاده گسترده، عملکرد و تجربه کاربری آن با سناریوهای واقعی سازمان آزمایش شود.
نکته مهم درباره لایسنس و ظرفیت لازم برای Copilot
یکی از سوالات پرتکرار پس از اعلامیه دسامبر این بود که سازمانهای دارای لایسنس Power BI Pro چطور میتوانند بدون خرید ظرفیتهای سنگین Premium به Copilot دسترسی پیدا کنند. مایکروسافت در پاسخ به این نگرانی، دسترسی Copilot را به همه ظرفیتهای Fabric از F2 به بالا گسترش داده است.
اما این نکته را باید دقیق بیان کرد: داشتن لایسنس Pro بهتنهایی برای استفاده از Copilot کافی نیست. سازمان باید به یک ظرفیت سازگار با Copilot دسترسی داشته باشد — یعنی ظرفیت پولی Fabric از سطح F2 به بالا، یا Premium از سطح P1 به بالا — و علاوه بر آن، تنظیمات لازم در سطح Tenant باید توسط مدیر فناوری اطلاعات فعال شده باشد. بدون این پیشنیازها، کاربر معمولاً با پیامی شبیه «none of your workspaces have the right capacity to use Copilot» مواجه میشود. به همین دلیل، پیشنهاد ما این است که پیش از هر تصمیمی درباره زمانبندی مهاجرت، تیم فنی وضعیت ظرفیت و تنظیمات Tenant سازمان را با بخش مدیریت لایسنس یا مدیر Fabric بررسی کند.
در عمل، این یعنی سه چیز باید همزمان درست باشد: خرید یا تخصیص یک ظرفیت F2+/P1+ فعال، فعالسازی Copilot در تنظیمات Tenant توسط مدیر Microsoft 365 یا Fabric، و اختصاص Workspace مورد نظر به همان ظرفیت. تجربه پروژههای مختلف نشان میدهد بسیاری از تاخیرهای اولیه در فعالسازی Copilot، نه به دلیل مشکل فنی، بلکه به خاطر نبود هماهنگی بین تیم BI و تیم مسئول مدیریت ظرفیت Fabric سازمان اتفاق میافتد. برای همین توصیه میشود این بررسی، همان ابتدای پروژه و نه در میانه راه انجام شود.
مراحل عملی مهاجرت از Q&A به Copilot
با توجه به مهلت فوریه ۲۰۲۷، پیشنهاد ما یک برنامه مهاجرت مرحلهبهمرحله است که میتواند مبنای برنامهریزی داخلی سازمان قرار بگیرد.
۱ — شناسایی و فهرستبرداری از وابستگیها
پیش از هر اقدامی، باید فهرست کاملی از گزارشها، داشبوردها، اپلیکیشنهای موبایل و سناریوهای embedded تهیه شود که از ویژوال Q&A یا ابزارهای Q&A Setup استفاده میکنند؛ از طریق بررسی متادیتای گزارشها در Power BI Service یا اسکریپتهایی بر پایه REST API. این فهرست باید شامل گزارشهای کماستفاده و قدیمی هم بشود، چون اینها معمولاً در دور اول شناسایی فراموش میشوند. یک روش عملی برای پروژههای بزرگتر، ساخت یک صفحهگسترده مرکزی شامل نام گزارش، مالک، نوع وابستگی به Q&A و اولویت مهاجرت است؛ این سند در طول پروژه هم ابزار پیگیری و هم مرجع گزارشدهی به مدیریت خواهد بود.
مرحله ۲ — ارزیابی لایسنس و ظرفیت Fabric
باید بررسی شود که آیا سازمان به یک ظرفیت سازگار با Copilot (F2+ یا P1+) دسترسی دارد و تنظیمات لازم در سطح Tenant فعال شدهاند. این مرحله معمولاً نیازمند هماهنگی بین تیم فنی و مدیر Fabric یا بخش خرید سازمان است.
۳ — آمادهسازی مدل معنایی برای Copilot
کیفیت پاسخهای Copilot تا حد زیادی به کیفیت خود مدل داده بستگی دارد. نامگذاری واضح برای جداول، ستونها و Measureها، حذف فیلدهای فنی غیرضروری از دید کاربر نهایی، و تعریف توضیح (Description) برای اشیای مهم مدل، همگی به Copilot کمک میکنند پاسخ دقیقتری تولید کند. در کنار این موارد، مایکروسافت مجموعه قابلیتهای Prep Data for AI را برای آمادهسازی مدل معنایی ارائه کرده است. این قابلیتها شامل AI Data Schema، Verified Answers و AI Instructions هستند و به سازمان کمک میکنند زمینه و منطق کسبوکار را برای Copilot روشنتر کنند.
۴ — جایگزینی ویژوالهای Q&A
ویژوال Q&A موجود در هر صفحه باید حذف و با پنل یا تجربه Copilot جایگزین شود. توصیه میشود این جایگزینی ابتدا روی نسخهای غیر از نسخه انتشار انجام و با چند کاربر کلیدی تست شود، چون تجربه تعامل با Copilot از نظر رفتاری با Q&A متفاوت است.
۵ — مهاجرت داشبوردها و اپلیکیشن موبایل
برای داشبوردهایی که از جعبه سوال Q&A استفاده میکنند، باید به سمت Copilot standalone experience حرکت کرد. برای کاربران موبایل هم باید اطمینان حاصل شود اپلیکیشن Power BI Mobile بهروزرسانی شده و Copilot در آن فعال است.
۶ — رسیدگی به سناریوهای Embedded
برای سناریوهای embedded SaaS، مسیر مهاجرت Copilot for SaaS scenarios است. اما برای سناریوهای embedded PaaS — که مایکروسافت فعلاً جایگزین مستقیمی برایشان اعلام نکرده — باید ارزیابی جداگانهای درباره ویژوالهای Narrative، Smart Narrative یا Fabric IQ MCP Server انجام شود. این مرحله معمولاً بیشترین حجم کار فنی را دارد و باید با تیم توسعه نرمافزار، نه فقط تیم BI، هماهنگ شود.
در پروژههایی که پاور بیآی بهصورت embedded در یک اپلیکیشن سفارشی یکپارچه شده، معمولاً کد فراخوانی Q&A مستقیماً در لایه فرانتاند یا از طریق REST API نوشته شده و ممکن است هیچ سندی از آن باقی نمانده باشد. برای همین توصیه میشود این بخش با جستوجوی مستقیم در کد منبع اپلیکیشن (نه فقط با پرسیدن از تیم توسعه) بررسی شود؛ این نوع وابستگیهای فراموششده معمولاً دیرتر و با هزینه بیشتر کشف میشوند.
۷ — آموزش کاربران نهایی و تیم پشتیبانی
چون نحوه تعامل با Copilot، بهویژه در جملهبندی سوال، با Q&A متفاوت است، یک جلسه کوتاه آموزشی یا یک راهنمای یکصفحهای میتواند از سردرگمی اولیه جلوگیری کند. مستندات helpdesk سازمان هم باید بهروزرسانی شوند.
۸ — تست، اعتبارسنجی و رفع اشکال نهایی
پیش از تاریخ نهایی، باید یک دور کامل تست روی همه گزارشهای مهاجرتیافته انجام شود؛ شامل بررسی صحت پاسخهای Copilot، تست عملکرد در موبایل، و اطمینان از نبود ویژوال فراموششدهای که هنوز به Q&A وابسته است. بهترین تسترها معمولاً همان کاربران کسبوکاری هستند که هر روز با گزارش سروکار دارند، چون سوالاتی میپرسند که تیم فنی معمولاً پیشبینی نمیکند. توصیه میشود یک چکلیست ساختاریافته شامل نام گزارش، وضعیت حذف Q&A، وضعیت فعالسازی Copilot و تاریخ تایید نهایی تهیه شود.
ملاحظات مدل داده، DAX و امنیت سطح سطر
بخش قابلتوجهی از کیفیت پاسخهای Copilot، پیش از هر چیز به مهندسی مدل داده برمیگردد. چند نکته مشخص در این زمینه اهمیت دارد:
- نامگذاری Measureها باید گویا و نزدیک به زبان کسبوکار باشد برای مثال بهجای «Sum_Val_2» از «فروش خالص ماهانه» استفاده کنیم.
- ستونهای فنی و کمکی که صرفاً برای محاسبات میانی استفاده میشوند، باید از دید کاربر نهایی مخفی شوند.
- روابط بین جداول باید کاردینالیتی و جهت فیلتر صحیح داشته باشند؛ روابط چندبهچند بدون جدول پل، همانطور که در DAX معمولی مشکلساز است، در پاسخ Copilot هم خطا تولید میکند.
- سیاستهای Row-Level Security باید پیش از فعالسازی گسترده Copilot دوباره تست شوند، چون هر پاسخ زبان طبیعی هم باید از فیلترهای امنیتی نقشهای RLS عبور کند.
برای مدلهایی که از الگوهای پیچیده DAX مانند CALCULATE با چند فیلتر تودرتو یا توابعی مثل TREATAS و REMOVEFILTERS استفاده میکنند، بهتر است Measureهای پرکاربرد از نظر خوانایی، نگهداری و عملکرد بازبینی شوند. در صورت امکان، منطقهای پیچیده را میتوان به Measureهای کوچکتر و قابل فهمتر تقسیم کرد. این کار نگهداری مدل را سادهتر میکند و در کنار نامگذاری و مستندسازی مناسب، به ایجاد یک Semantic Model قابل فهمتر برای ابزارهای تحلیلی کمک میکند.
در مدلهای قدیمیتر، بهتر است همزمان با مهاجرت، عملکرد Measureهای پرتکرار، پیچیدگی محاسبات DAX، حجم داده، کیفیت روابط مدل و Query Performance هم بررسی شود. چون Copilot میتواند سوالاتی ایجاد کند که از پیش پیشبینی نشدهاند، مدل باید برای اجرای طیف متنوعی از پرسوجوها عملکرد قابل قبولی داشته باشد، نه فقط برای همان چند گزارش ثابتی که تا امروز روی آنها تست شده. این پروژه مهاجرت، برای مدلهایی که مدتهاست از نظر عملکردی بازبینی نشدهاند، فرصت مناسبی برای یک بازبینی عملکردی همزمان است.
چالشها و ریسکهای مهاجرت
مهاجرت بدون ریسک نیست. هزینه فعالسازی Copilot برای سازمانهایی که تا امروز فقط با لایسنس Pro کار میکردهاند، باید در بودجه لحاظ شود. حجم کار فنی در سناریوهای embedded، بهویژه PaaS، معمولاً زمانبر است. و مقاومت کاربران نهایی در برابر تغییر تجربه کاربری آشنا، بهخصوص در سازمانهایی که سالها با همان جعبه سوال Q&A کار کردهاند، یک ریسک واقعی است. یک ریسک کمتردیدهشده هم وابستگی دانش پروژه به یک یا دو نفر خاص در سازمان است؛ مستندسازی زودهنگام وابستگیها این ریسک را کاهش میدهد.
برای کاهش این ریسکها، پیشنهاد ما یک مهاجرت فازبندیشده است: ابتدا روی چند گزارش کماهمیتتر تست شود، بازخورد کاربران کلیدی جمعآوری شود، و سپس بهتدریج به گزارشهای پرکاربردتر و حساستر سازمان تعمیم داده شود.
از منظر مدیریتی، بهتر است این مهاجرت بهعنوان یک پروژه کوچک با بودجه و زمانبندی مشخص دیده شود، نه یک تسک فنی حاشیهای. سه محور اصلی که باید در برنامهریزی لحاظ شود عبارتاند از: هزینه ظرفیت Fabric برای فعالسازی Copilot، زمان تیم فنی برای بازسازی گزارشها و اصلاح مدل داده، و زمان لازم برای آموزش کاربران کسبوکار. از آنجا که آمادهسازی مدل داده برای Copilot عملاً با اصول حاکمیت داده و مستندسازی داراییهای اطلاعاتی همراستاست، بسیاری از سازمانها میتوانند این پروژه را همزمان با ابتکارات حاکمیت داده خود پیش ببرند.
پرسشهای متداول FAQ
آیا بعد از فوریه ۲۰۲۷ همه گزارشهای دارای ویژوال Q&A از کار میافتند؟
بله. طبق اعلامیه رسمی مایکروسافت، از فوریه ۲۰۲۷ ویژوال Q&A بهطور کامل حذف میشود و در گزارشهایی که هنوز از آن استفاده میکنند، بهجای ویژوال یک پیام خطا نمایش داده میشود.
آیا لایسنس Power BI Pro برای استفاده از Copilot کافی است؟
خیر. علاوه بر لایسنس، سازمان باید به یک ظرفیت سازگار با Copilot (Fabric از F2 به بالا یا Premium از P1 به بالا) دسترسی داشته باشد و تنظیمات Copilot در سطح Tenant فعال شده باشد.
آیا مترادفها و تنظیمات Q&A Setup بهطور خودکار به Copilot منتقل میشوند؟
خیر. این تنظیمات معادل یکبهیک در Copilot ندارند. با این حال، مایکروسافت قابلیتهای Prep Data for AI مانند AI Data Schema، Verified Answers و AI Instructions را برای آمادهسازی Semantic Model و هدایت بهتر Copilot ارائه کرده است.
برای سناریوهای embedded PaaS چه جایگزینی وجود دارد؟
در حال حاضر جایگزین مستقیمی از سوی مایکروسافت اعلام نشده است. گزینههای قابل ارزیابی شامل ویژوالهای Narrative، خلاصههای Smart Narrative و Fabric IQ MCP Server هستند، اما هیچکدام جایگزین یکبهیک Q&A نیستند.
بهترین زمان برای شروع مهاجرت چه زمانی است؟
هرچه زودتر بهتر. با توجه به حجم کاری که بهویژه در سناریوهای embedded و آمادهسازی مدل داده لازم است، توصیه میشود فرآیند شناسایی وابستگیها و برنامهریزی همین حالا آغاز شود، نه نزدیک به مهلت نهایی.
جمعبندی
بازنشستگی Q&A یکی از تغییرات مهم تجربه زبان طبیعی در Power BI است و سازمانهایی که از این قابلیت استفاده کردهاند، باید پیش از فوریه ۲۰۲۷ وابستگیهای خود را شناسایی و مسیر جایگزین را آزمایش کنند. تمدید مهلت تا فوریه ۲۰۲۷ فرصت خوبی است تا سازمانها بهجای عجله در آخرین لحظه، یک برنامه مهاجرت منظم تدوین کنند شناسایی وابستگیها، آمادهسازی مدل داده طبق رویکرد Prep Data for AI، بررسی دقیق پیشنیازهای لایسنس و ظرفیت، و در نهایت آموزش کاربران و تست کامل.
برای بررسی وضعیت Q&A، ظرفیت Fabric، مدل معنایی و آمادگی سازمان برای استفاده از Copilot، تیم فنی توسعه فناوری اطلاعات لاندا میتواند در ارزیابی و برنامهریزی این مسیر همراه سازمان شما باشد.
پیشنهاد مطالعه
- مرجع زبان DAX افزونه کوئری نویسی در اکسل و POWER BI
- مرجع زبان فرمول نویسی M در پاور کوئری
- طراحی داشبوردهای مدیریتی در Microsoft Power BI
آمادگی سازمان شما برای مهاجرت از Q&A به Copilot چقدر است؟
بازنشستگی Q&A فقط به معنی جایگزین کردن یک ویژوال نیست. برای سازمانهایی که گزارشها و مدلهای Power BI متعددی دارند، این تغییر میتواند نیازمند بررسی وابستگیها، آمادهسازی مدل معنایی، ارزیابی ظرفیت Fabric و بازطراحی بخشی از تجربه کاربران باشد.
تیم توسعه فناوری اطلاعات لاندا میتواند در این مسیر از ارزیابی وضعیت فعلی Power BI تا آمادهسازی مدل داده، بررسی ظرفیت و پیشنیازهای Copilot، بازطراحی گزارشها و اعتبارسنجی نهایی همراه سازمان شما باشد.
اگر سازمان شما از Q&A در Power BI استفاده میکند، زمان بررسی و برنامهریزی مهاجرت همین حالاست.
No comment