در دنیای امروز، اطلاعات به عنوان یکی از بزرگترین داراییهای سازمانها محسوب میشوند. از دست دادن دادهها میتواند منجر به زیانهای جبرانناپذیر شود؛ از این رو، اجرای استراتژیهای جامع پشتیبانگیری (Backup) امری ضروری است. این مقاله با بررسی روشهای سنتی و تخصصی بکآپگیری در SQL Server، تکنولوژیهای نوین، ابزارهای مدیریت، نکات امنیتی و مدیریتی، شما را در مسیر انتخاب و پیادهسازی یک استراتژی کامل یاری میرساند.
اهمیت پشتیبانگیری
هر سازمان، چه کوچک و چه بزرگ، به دلیل تهدیدات سایبری، خرابی سختافزاری و یا اشتباهات انسانی در معرض از دست رفتن دادهها قرار دارد. یک استراتژی پشتیبانگیری جامع نه تنها از اطلاعات شما محافظت میکند، بلکه در مواقع بحرانی امکان بازیابی سریع سیستم و ادامه عملیات تجاری را فراهم میآورد. در این قسمت به بررسی دلایلی پرداخته میشود که چرا برنامه ریزی برای بکارگیری روشهای متنوع پشتیبانگیری ضروری است:
- حفاظت در برابر حملات سایبری: استفاده از روشهایی مانند بکآپهای تغییرناپذیر و air-gapped میتواند دادهها را از حملات رنسومافزار و نفوذهای مخرب محفوظ دارد.
- بازیابی سریع سیستم: تعیین اهداف بازیابی (RTO و RPO) و پیادهسازی روشهای سریع مانند Snapshot و Continuous Data Protection، زمان بازیابی سیستم در مواقع اضطراری را به حداقل میرساند.
- پوششدهی نیازهای قانونی و استانداردها: پیروی از استانداردهایی مانند GDPR یا HIPAA نیازمند نگهداری دادهها بر اساس سیاستهای دقیق و منظم است.
- مدیریت بهینه فضای ذخیرهسازی: بهرهگیری از تکنیکهای deduplication و ذخیرهسازی شیء (Object Storage) مصرف فضای ذخیرهای را بهینه میکند.
روشهای سنتی بکآپگیری
آشنایی با روشهای سنتی پایهایتر پشتیبانگیری، کمک میکند تا ساختار اولیه بازیابی در مواقع اضطراری تعریف شود. در ادامه به بررسی روشهای اصلی پرداختهایم:
بکآپ کامل (Full Backup)
در بکآپ کامل یک تصویر جامع از کل دادههای پایگاه داده یا سیستم تهیه میشود. این روش به عنوان سنگ بنای سایر روشهای پشتیبانگیری به شمار میآید.
- مزایا
- بازیابی سریع و بدون وابستگی به نسخههای دیگر
- داشتن یک تصویر جامع از تمام دادهها
- معایب
- نیاز به فضای ذخیرهسازی بالا
- زمانبر بودن انجام عملیات به خصوص در محیطهای دادهای پر حجم
نمونه دستور در SQL Server
BACKUP DATABASE MyDatabase
TO DISK = 'C:\Backup\MyDatabase_Full.bak'
WITH FORMAT, INIT, STATS = 10;
بکآپ تفاضلی (Differential Backup)
این روش تنها تغییراتی را ذخیره میکند که از زمان آخرین بکآپ کامل رخ داده است. بازیابی دادهها نیازمند استفاده از بکآپ کامل اولیه به همراه آخرین نسخه تفاضلی میباشد.
- مزایا
- زمان بازیابی سریعتر نسبت به افزایشی
- کاهش مقدار دادههای مورد نیاز به ذخیرهسازی نسبت به بکآپ کامل تکراری
- معایب
- وابستگی به وجود بکآپ کامل اولیه
- در صورت گذشت زمان از بکآپ کامل، فایلهای تفاضلی میتوانند بزرگ و حجیم شوند.
نمونه دستور در SQL Server:
BACKUP DATABASE MyDatabase
TO DISK = 'C:\Backup\MyDatabase_Diff.bak'
WITH DIFFERENTIAL, STATS = 10;
بکآپ افزایشی (Incremental Backup)
در این روش، پس از انجام یک بکآپ کامل، تنها تغییرات جدید نسبت به آخرین نسخه (چه کامل یا افزایشی) ذخیره میشوند. بازیابی کامل داده نیازمند ادغام نسخههای افزایشی با نسخه کامل است.
- مزایا
- کاهش چشمگیر فضای مصرفی
- سرعت بالاتر عملیات بکآپ نسبت به گرفتن نسخههای کامل
- معایب
- بازیابی پیچیده به دلیل وابستگی به چندین نسخه افزایشی
- در صورت از دست رفتن یک نسخه، ممکن است زنجیره بازیابی شکسته شود.
بکآپ مستمر (Continuous Backup)
روش بکآپ مستمر تغییرات دادهها را در لحظه ثبت میکند. این تکنیک به بازیابی سیستم به نقطه زمانی دقیقی (Point-In-Time Recovery) کمک میکند.
- مزایا
- امکان بازیابی دقیق به هر لحظه
- مناسب برای سیستمهای حساس مانند بانکی، مالی و تجارت الکترونیک
- معایب
- نیاز به زیرساختهای پردازشی بسیار قوی
- هزینه بالا در نگهداری و مدیریت
بکآپ آینهای (Mirror Backup)
در این روش یک کپی مستقیم از دادهها بهصورت همزمان و بهروز تهیه میشود. اگرچه بازیابی از این نوع پشتیبان بسیار سریع است، اما نقصهایی نیز دارد.
- مزایا
- قابلیت بازیابی فوری
- همگامسازی لحظهای دادهها
- معایب
- حذف یا تغییر در دادههای اصلی موجب بروز همان تغییرات در بکآپ میشود.
- نیاز به فضای ذخیرهسازی بالا و هزینههای مرتبط با سرورهای پشتیبان
بکآپ مبتنی بر Snapshot
تکنولوژی Snapshot به شما اجازه میدهد تا یک “عکس” از وضعیت لحظهای سیستم تهیه کنید. این روش به بازیابی سریع دادهها در محیطهای مجازی و دیتاسنترهای مدرن کمک میکند.
- مزایا
- سرعت بالای بازیابی
- مناسب برای محیطهای با حجم بالای اطلاعات
- معایب
- وابستگی به سختافزار یا پلتفرم مجازی
- نیاز به مدیریت صحیح فضای ذخیرهسازی برای نگهداری نسخههای متعدد
مقایسه انواع روشهای Backup در SQL Server
هر یک از روشهای پشتیبانگیری برای سناریوی خاصی طراحی شدهاند و انتخاب صحیح آنها به حجم داده، میزان تغییرات اطلاعات، اهداف بازیابی (RPO و RTO) و محدودیتهای زیرساخت بستگی دارد. در عمل، اغلب سازمانها از ترکیبی از چند روش استفاده میکنند تا ضمن کاهش فضای ذخیرهسازی، سرعت بازیابی نیز حفظ شود.
| روش | حجم فایل | سرعت Backup | سرعت Restore | کاربرد |
|---|---|---|---|---|
| Full Backup | زیاد | متوسط | بسیار سریع | پایه تمام استراتژیها |
| Differential Backup | متوسط | سریع | سریع | کاهش زمان Restore |
| Transaction Log Backup | کم | بسیار سریع | متوسط | بازیابی نقطهای |
| Snapshot | بسیار کم | بسیار سریع | بسیار سریع | محیطهای مجازی |
| Continuous Data Protection | متغیر | لحظهای | لحظهای | سامانههای حیاتی |
در بسیاری از محیطهای عملیاتی SQL Server، ترکیب Full Backup هفتگی، Differential Backup روزانه و Transaction Log Backup در بازههای زمانی کوتاه، تعادل مناسبی میان سرعت بازیابی، مصرف فضای ذخیرهسازی و میزان از دست رفتن اطلاعات ایجاد میکند.
روشهای تخصصی و نوین در بکآپگیری
با پیشرفت فناوری و رشد حجم دادههای سازمانی، روشهای تخصصی جدیدی جهت بهبود فرآیند پشتیبانگیری و کاهش هزینهها مطرح شدهاند. در ادامه، به برخی از این روشها به طور تخصصی پرداخته میشود:
بکآپ مبتنی بر Deduplication
Deduplication (حذف افزونگی داده) یک تکنیک بسیار مؤثر است که تکراری بودن اطلاعات را شناسایی و فقط یک نسخه از آن را ذخیره میکند.
- مزایا
- بهبود محسوس در بهرهوری فضای ذخیرهسازی
- تسریع روند انتقال و بازیابی داده
- معایب
- نیازمند توان پردازشی بالا برای شناسایی افزونگی
- احتمال تأثیر روی کارایی سیستم در صورت پیکربندی نادرست
بکآپ Application-Aware
در این روش، ابزارهای پشتیبانگیری از اطلاعات و ساختار برنامههای کاربردی مانند SQL Server ،Exchange و Oracle آگاه بوده و اقدامات لازم برای جلوگیری از ناسازگاری دادهها را انجام میدهند.
- مزایا
- حفظ یکپارچگی دادهها در مواردی که فعالیتهای تراکنشی وجود دارند.
- کاهش خطاهای بازیابی دادههای مربوط به برنامههای حساس
- معایب
- نیاز به تنظیمات پیچیده و دقت بالا در پیکربندی
- وابستگی به APIهای خاص نرمافزارهای کاربردی
بکآپ مجازی و کانتینری (Virtual Machine & Container Backup)
با گسترش مجازیسازی (VMware ،Hyper-V) و استفاده از کانتینرها (Docker ،Kubernetes)، نیاز به روشهای خاص جهت پشتیبانگیری از ماشینهای مجازی و کانتینرها افزایش یافته است.
- مزایا
- استفاده از snapshotهای تخصصی برای بازیابی سریع
- امکان مدیریت یکپارچه دادههای محیطهای مجازی و ابری
- معایب
- نیاز به ابزارهای پیشرفته مدیریت پشتیبانگیری
- نظارت دقیق بر منابع جهت جلوگیری از افت کارایی در سیستم
Continuous Data Protection (CDP)
در سیستمهای CDP، هر تغییر در دادهها به صورت لحظهای ثبت شده و امکان بازگردانی سیستم به هر نقطه زمانی فراهم میشود.
- مزایا
- بازیابی با دقت به آخرین لحظه
- مناسب برای سیستمهای حیاتی که از لحاظ زمانی حساس هستند.
- معایب
- نیاز به زیرساختهای قدرتمند در حوزه ذخیرهسازی و پردازش
- هزینههای بالای اجرایی و نگهداری نسبت به سایر روشها
بکآپ مبتنی بر API برای سرویسهای ابری (SaaS Backup)
با رشد استفاده از سرویسهای ابری مانند Office 365، Google Workspace و Salesforce، روشهای پشتیبانگیری مبتنی بر API توسعه یافتهاند تا اطلاعات موجود در این بسترها را بهصورت کامل و منظم ذخیره کنند.
- مزایا
- حفاظت از دادههای حیاتی در فضای ابری
- امکان بازیابی سریع در مواقع حملات سایبری یا از دست رفتن داده
- معایب
- محدودیتهای اعمالشده توسط APIهای ارائهدهندگان سرویس
- وابستگی به سیاستهای ذخیرهسازی سرویسدهندگان ابری
Cyber Recovery (Air-gapped Backups)
در این روش، نسخههای پشتیبان در محیطهای کاملاً جدا (air-gapped) از شبکه اصلی نگهداری میشوند تا در صورت نفوذ یا حملات سایبری مانند باجافزار، دادهها حفظ شوند.
- مزایا
- حفاظت استثنایی از داده در برابر حملات سایبری
- جلوگیری از تغییر یا حذف ناخواسته نسخههای پشتیبان
- معایب
- پیادهسازی پیچیده و نیازمند زیرساختهای مجزا
- هزینههای عملیاتی بالا جهت نگهداری تجهیزات جداگانه
آیا High Availability جای Backup را میگیرد؟
یکی از تصورات اشتباه در بسیاری از پروژهها این است که استفاده از فناوریهای High Availability دیگر نیازی به تهیه نسخه پشتیبان ندارد. در حالی که هدف فناوریهای HA افزایش دسترسپذیری سرویس است، نه حفاظت از دادهها.
برای مثال، در Always On Availability Groups اگر کاربری به اشتباه اطلاعات مهمی را حذف کند، این تغییر تقریباً بلافاصله به Replicaها نیز منتقل میشود. بنابراین تمام نسخههای پایگاه داده همان خطا را خواهند داشت.
همین موضوع درباره Database Mirroring، Replication و حتی بسیاری از Snapshotهای ذخیرهسازی نیز صدق میکند. این فناوریها از خرابی سختافزار یا از کار افتادن یک سرور جلوگیری میکنند، اما نمیتوانند جایگزین نسخه پشتیبان باشند.
به همین دلیل، حتی در پیشرفتهترین زیرساختهای SQL Server نیز Backup همچنان بخش جداییناپذیر استراتژی Disaster Recovery محسوب میشود و مایکروسافت نیز استفاده همزمان از راهکارهای High Availability و Backup را توصیه میکند.
پیشنهاد مطالعه: راهنمای حرفهای بکآپگیری در SQL Server تکنیکها، استراتژیها و مقایسه با Oracle
نکات و شیوههای تکمیلی برای استراتژی پشتیبانگیری
انتخاب روش مناسب تنها بخشی از معادله موفقیتآمیز حفاظت از دادههاست. رعایت نکات مدیریتی و اجرایی زیر میتواند به بهبود عملکرد و کاهش ریسکها کمک کند.
آزمایش دورهای بازیابی (Recovery Testing)
- اهمیت
انجام تستهای منظم بازیابی به شما اطمینان میدهد که در مواقع اضطراری، روند بازیابی به درستی عمل میکند. این تستها شامل شبیهسازی سناریوهای مختلف و تست بازیابی گام به گام است. - توصیه
برنامهای زمانبندی شده برای بررسی و مستندسازی فرایندهای بازیابی تهیه نمایید.
رمزنگاری (Encryption) در مراحل انتقال و نگهداری
- اهمیت
رمزنگاری بکآپها از دادهها در برابر دسترسیهای غیرمجاز حفاظت میکند. استفاده از استانداردهای رمزنگاری موثر مانند AES امری ضروری است. - توصیه
رمزنگاری را هم در حین انتقال اطلاعات و هم در محیطهای ذخیرهسازی (Local یا ابری) بکار گیرید.
سیاستهای نگهداری (Retention Policies)
- اهمیت
تعیین میزان نگهداری نسخههای پشتیبان (Retention) به صرفهجویی در منابع و انطباق با الزامات قانونی کمک میکند. - توصیه
سیاستهای خود را بر اساس نیازهای تجاری تنظیم کرده و دورههای زمانی مشخصی برای حذف نسخههای قدیمی تعیین کنید.
خودکارسازی و ابزارهای مدیریت (Automation & Orchestration)
- اهمیت
اتوماسیون فرآیندهای بکآپ و مانیتورینگ موجب کاهش خطاهای انسانی و بهبود عملکرد سیستم میشود. - توصیه
از ابزارهای مدیریتی پیشرفته استفاده کنید که گزارشدهی لحظهای، اعلام خطا و یکپارچگی با سیستمهای نظارتی را فراهم کنند.
تعیین اهداف RPO و RTO
- اهمیت
تعیین دقیق اهداف بازیابی؛ همان Recovery Point Objective (RPO) و Recovery Time Objective (RTO) به انتخاب استراتژی مناسب کمک میکند. - توصیه
اهداف خود را بر اساس تحلیل ریسک و نیازهای تجاری مشخص نمایید تا در صورت بروز حادثه، حداقل از دست رفتن اطلاعات و کوتاهترین زمان بازیابی تضمین شود.
انطباق با استانداردهای ملی و بینالمللی
- اهمیت
رعایت استانداردهایی مانند GDPR، HIPAA و سایر مقررات مربوط به حفاظت اطلاعات، سازمان را از جریمههای مالی و پیامدهای قانونی محافظت میکند. - توصیه
برنامههای پشتیبانگیری و اجرای آنها را مستند و مطابق با بهترین شیوههای صنعتی و الزامات حقوقی تنظیم کنید.
رایجترین اشتباهات در طراحی استراتژی Backup
تجربه نشان داده است که بسیاری از مشکلات بازیابی اطلاعات نه به دلیل خرابی SQL Server، بلکه به دلیل طراحی نادرست فرآیند Backup ایجاد میشوند. برخی از رایجترین اشتباهات عبارتاند از:
- اتکا به Full Backup بدون تهیه Transaction Log Backup
- نگهداری فایلهای Backup روی همان Storage پایگاه داده
- تست نکردن فرآیند Restore برای اطمینان از سلامت فایلها
- نداشتن نسخه Backup خارج از محل سازمان (Offsite Backup)
- عدم استفاده از Backup Validation
- حذف سریع نسخههای قدیمی بدون توجه به سیاستهای Retention
- رمزنگاری نکردن فایلهای Backup و قرار گرفتن آنها در معرض دسترسی غیرمجاز
- نبود مانیتورینگ و Alert برای شناسایی شکست عملیات Backup
- مستندسازی نکردن فرآیند بازیابی اطلاعات
پرهیز از این اشتباهات میتواند احتمال موفقیت عملیات بازیابی را به میزان قابل توجهی افزایش دهد.
نتیجهگیری
انتخاب یک استراتژی جامع پشتیبانگیری برای محیطهای دادهای بزرگ و حساس امری چند بعدی است. از طریق ترکیب روشهای سنتی مانند بکآپ کامل، تفاضلی و افزایشی با تکنیکهای نوین مانند deduplication، CDP، بکآپهای مبتنی بر API و Cyber Recovery، سازمانها میتوانند از ریسک از دست رفتن دادهها بهطور قابل قبولی بکاهند. علاوه بر انتخاب روشهای مناسب، رعایت نکات مدیریتی مانند اجرای دورهای تستهای بازیابی، رمزنگاری، تعیین سیاستهای نگهداری و خودکارسازی فرآیندها از عوامل کلیدی در موفقیت استراتژی پشتیبانگیری هستند.
با اجرای یک برنامه منسجم و چندلایه، امکان بازیابی سریع و بدون اختلال سیستم در مواقع بحران فراهم شده و از آسیبهای جبرانناپذیر جلوگیری خواهد شد. در نهایت، بهروزرسانی منظم فناوریها و ابزارهای مورد استفاده و ارزیابی دورهای نیازهای تجاری، سازمانهای مدرن را در برابر تهدیدات همیشه در حال تغییر محافظت میکند.
سؤالات متداول FAQ
بهترین روش Backup در SQL Server چیست؟
پاسخ این سؤال به حجم داده، حساسیت اطلاعات و اهداف RPO و RTO بستگی دارد، اما در بیشتر سازمانها ترکیبی از Full Backup، Differential Backup و Transaction Log Backup بهترین انتخاب است.
آیا Full Backup به تنهایی کافی است؟
خیر. برای پایگاههای داده عملیاتی، استفاده از Transaction Log Backup جهت کاهش میزان از دست رفتن اطلاعات ضروری است.
آیا Snapshot جای Backup را میگیرد؟
خیر. Snapshot بیشتر برای بازگردانی سریع وضعیت سیستم استفاده میشود و جایگزین Backup استاندارد نیست.
تفاوت Backup و Disaster Recovery چیست؟
Backup فرآیند تهیه نسخه پشتیبان از اطلاعات است، در حالی که Disaster Recovery مجموعهای از برنامهها، فرآیندها و فناوریهایی است که بازیابی کامل سرویس را پس از وقوع حادثه امکانپذیر میکند.
هر چند وقت یکبار باید Restore تست شود؟
توصیه میشود بهصورت دورهای و پس از هر تغییر مهم در زیرساخت، فرآیند Restore در محیط آزمایشی اجرا شود تا از سلامت نسخههای پشتیبان اطمینان حاصل شود.
آیا Always On نیاز به Backup را حذف میکند؟
خیر. Always On تنها دسترسپذیری سرویس را افزایش میدهد و نمیتواند از حذف اطلاعات، حملات باجافزاری یا خرابی منطقی دادهها جلوگیری کند.
آیا Backup باید رمزنگاری شود؟
در محیطهای سازمانی، بهویژه زمانی که فایلهای Backup خارج از دیتاسنتر نگهداری میشوند، استفاده از رمزنگاری یکی از بهترین شیوههای امنیتی محسوب میشود.
Backup Validation چیست؟
Backup Validation فرآیندی است که طی آن سلامت فایلهای Backup و امکان Restore آنها بررسی میشود تا سازمان اطمینان داشته باشد نسخههای پشتیبان در زمان بحران قابل استفاده هستند.
آیا استراتژی Backup سازمان شما واقعاً قابل اعتماد است؟
در بسیاری از سازمانها، فرآیند تهیه نسخه پشتیبان بهصورت منظم انجام میشود، اما کمتر سازمانی بهصورت دورهای سلامت Backupها، سناریوهای بازیابی و میزان آمادگی زیرساخت خود را ارزیابی میکند. نتیجه این موضوع معمولاً زمانی مشخص میشود که یک خرابی واقعی رخ داده و زمان برای تصمیمگیری بسیار محدود است.
کارشناسان توسعه فناوری اطلاعات لاندا با تجربه طراحی و پیادهسازی زیرساختهای SQL Server در سازمانها، میتوانند در زمینههای زیر به شما کمک کنند:
- طراحی استراتژی Backup و Disaster Recovery متناسب با نیاز سازمان
- پیادهسازی Backupهای Full، Differential و Transaction Log
- طراحی راهکارهای High Availability و Business Continuity
- اعتبارسنجی و تست دورهای فرآیندهای بازیابی (Backup Validation & Recovery Testing)
- بهینهسازی زمان بازیابی (RTO) و میزان از دست رفتن اطلاعات (RPO)
- بررسی امنیت نسخههای پشتیبان در برابر حملات باجافزاری
- آموزش تخصصی تیمهای فنی و مستندسازی فرآیندهای بازیابی
تماس و مشاوره
اگر قصد دارید از قابل بازیابی بودن اطلاعات سازمان خود اطمینان حاصل کنید یا زیرساخت SQL Server خود را بر اساس بهترین استانداردهای روز بازطراحی نمایید، کارشناسان لاندا آماده ارائه مشاوره، طراحی، اجرا و آموزش تخصصی هستند.
برای دریافت مشاوره تخصصی، بررسی زیرساخت موجود یا طراحی راهکار Backup و Disaster Recovery
با کارشناسان توسعه فناوری اطلاعات لاندا تماس ✆ بگیرید.
آخرین بروزرسانی
- تیرماه ۱۴۰۵
- با توجه به افزایش حملات باجافزاری و رشد استفاده از زیرساختهای مجازی و ابری، رویکرد سازمانها نسبت به Backup در سال ۱۴۰۵ تغییر قابل توجهی کرده است. در بسیاری از پروژههای جدید، تنها تهیه نسخه پشتیبان کافی تلقی نمیشود و موضوعاتی مانند Backup Validation, نسخههای Immutable Backup, نگهداری Offsite و اجرای دورهای Restore Test به بخشی از الزامات اصلی طراحی زیرساخت تبدیل شدهاند.
در بازبینی تیرماه این مقاله، بخشهای مربوط به اعتبارسنجی نسخههای پشتیبان (Backup Validation), تفاوت Backup و High Availability, اشتباهات رایج در طراحی استراتژی Backup و چکلیست عملیاتی بازیابی اطلاعات تکمیل شدهاند تا محتوای مقاله با نیازهای فعلی سازمانها و بهترین شیوههای روز Microsoft SQL Server همسو باشد.
همچنین توصیه میشود سازمانهایی که از VMware, Hyper-V یا سرویسهای ابری مانند Azure و AWS استفاده میکنند، علاوه بر Backupهای سنتی، سیاستهای Cyber Recovery, نسخههای تغییرناپذیر (Immutable) و تست منظم سناریوهای Disaster Recovery را نیز در برنامه عملیاتی خود قرار دهند.
هدف از این بهروزرسانی، ارائه یک راهنمای جامعتر و کاربردیتر برای مدیران زیرساخت، DBAها و تیمهای فناوری اطلاعات است تا بتوانند با اطمینان بیشتری از قابلیت بازیابی اطلاعات حیاتی سازمان در شرایط بحرانی اطمینان حاصل کنند.
- با توجه به افزایش حملات باجافزاری و رشد استفاده از زیرساختهای مجازی و ابری، رویکرد سازمانها نسبت به Backup در سال ۱۴۰۵ تغییر قابل توجهی کرده است. در بسیاری از پروژههای جدید، تنها تهیه نسخه پشتیبان کافی تلقی نمیشود و موضوعاتی مانند Backup Validation, نسخههای Immutable Backup, نگهداری Offsite و اجرای دورهای Restore Test به بخشی از الزامات اصلی طراحی زیرساخت تبدیل شدهاند.
No comment